Slim waterbergingssysteem in het wegdek SouteRain kan toenemende stortbuien al tien jaar aan

Weerswaarschuwingen, codes geel, oranje, rood. Stortbuien. Wolkbreuken. Hoosbuien. Ze komen steeds vaker voor in Nederland. Met als gevolg: straten die blank komen te staan, kelders die vollopen, overlast voor het verkeer en schade aan wegen en bermen. Om nog maar niet te spreken van de economische en emotionele schade voor burgers. Oorzaak van dit alles: veranderende klimaatomstandigheden. Beheerders van wegen en infrastructuur vragen om maatregelen en gaan op zoek naar innovatieve oplossingen voor watermanagement. BAM ontwikkelt slimme systemen voor klimaatadaptatie en helpt Nederland om droge voeten te houden. Samenwerking met opdrachtgevers speelt daarbij een belangrijke rol, zoals bij het SouterRain-project in de gemeente Dongen (NB).

Nederland wordt natter, heeft het KNMI berekend. Sinds 1950 komt er zo’n 20 procent meer hemelwater naar beneden. Niet dat er méér buien vallen (in de zomer zelfs minder), maar de intensiteit ligt hoger. Steeds vaker komt de regen in korte tijd met bakken omlaag; dat zorgt vooral in de stedelijke omgeving voor problemen in de afvoersystemen en riolering. Traditionele systemen voor waterberging zijn vaak niet afdoende om de pieken in neerslag te verwerken, waarbij lokaal soms in één bui net zoveel regenwater valt als gemiddeld in een maand.

Minder buien, meer hemelwater

De veranderingen in het klimaat zijn de belangrijkste oorzaak van deze toename. Wereldwijd steeg de gemiddelde temperatuur sinds 1900 met 0,8 graad. In Nederland echter met gemiddeld 1,7 graad. Hogere temperaturen leiden enerzijds tot meer droogte, maar anderzijds ook tot perioden met meer neerslag, omdat de luchtvochtigheid stijgt.

Klimaatadaptatie, oftewel de aanpassing aan veranderende klimaatomstandigheden, is een van de speerpunten van infrabeleid, zeker bij nieuwbouw en stedelijke ontwikkeling. Nieuwe systemen en de toepassing van andere materialen spelen een voorname rol bij toekomstplannen in de gebouwde omgeving. Dat wil niet zeggen dat deze tak van sport geheel nieuw is. Al meer dan tien jaar geleden werkte BAM aan nieuwe producten en toepassingen om wateroverlast te lijf te gaan, een ontwikkeling die sindsdien alleen maar aan terrein gewonnen heeft.

Badkuip

Een mooi voorbeeld dat al dateert van 2009, is de waterberging voor een nieuwbouwproject in de gemeente Dongen (NB). Het destijds nieuwe plan Dongen-Vaart is gelegen op wat lagere gronden in de gemeente, waar sprake was van een relatief hoge grondwaterstand. 'Je zou kunnen zeggen: qua ligging een soort badkuip', illustreert Oscar van Rijn, Beleidsadviseur Klimaat Energie en Duurzaamheid bij de gemeente. 'We hebben daarom destijds ingezet op een robuuste waterberging. Ter plekke was niet veel ruimte voor oppervlaktewater en waren normale bestrating en puntafwatering randvoorwaarden om te kunnen afvoeren. Maar hoe?'

Zijn collega Peter-Paul Philipsen vult aan: 'In het gebied lag een gemengd rioolstelsel. Extreme neerslagpieken wil je hierop vermijden. In samenspraak met de projectontwikkelaar hebben we gekeken naar oplossingen om het hemelwater te bergen in de fundering van de weg waarbij het gemengde rioolstelsel is omgevormd tot een verbeterd gescheiden stelsel.'

Het gaat in zulke situaties om wat wij noemen de ‘first flush’, de eerste stroom water die moet worden afgevoerd.

Slim waterbergingssysteem in het wegdek SouteRain kan toenemende stortbuien al tien jaar aan

SouterRain®

Doordat de gemeente Dongen en BAM al een relatie hadden vanwege eerdere projecten, kwam op een bepaald moment de innovatie ter sprake waaraan BAM op dat moment werkte: SouterRain®, een oplossing met meerdere deklagen in de weg, waarbij het ZOAB op de onderlaag is geplaatst. De dichte deklaag voert de neerslag via de puntafwatering naar het gemengde rioolstelsel, maar zodra die capaciteit daar aan z’n top dreigt te raken, gaat het systeem in werking. Een overstort zorgt ervoor dat het waterniveau horizontaal wordt verdeeld over de veertig centimeter dikke wegfundering die op die manier werkt als een waterberging. Tegelijk infiltreert de wegfundering het water grotendeels verticaal in de ondergrond en daarnaast deels zijdelings aan het rioolsysteem.

Vertrouwen

Het SouterRain®-systeem werkte in de proefopstelling uitstekend, maar was nog niet daadwerkelijk toegepast. Gemeente, projectontwikkelaar en BAM kwamen overeen om SouterRain® als pilot in te zetten voor de nieuwe Dongense wijk. Ruud Jansen (Adviseur Techniek & Ontwikkeling), die destijds nauw bij de planvorming was betrokken: 'Alles is een kwestie van vertrouwen, je doet het samen. Het idee zag er goed uit en de tests bij BAM gaven goede vooruitzichten. In dat geval durf je als opdrachtgever zo’n pilot aan, mede omdat onze samenwerking met BAM ook goed was. We konden daardoor in samenspraak het systeem optimaliseren naar behoefte in het project. Het hele bouwproject inclusief de waterberging is dus iets dat we met elkaar succesvol zijn aangegaan.'

Zo’n tien jaar na de bouw van het nieuwbouwplan en de ingebruikname van SouterRain® is het een goede gelegenheid om de balans op te maken. Wat heeft het innovatieve systeem opgeleverd, is BAM haar belofte nagekomen en zijn er wellicht verbeteringen mogelijk?

Onderhoudsvrij

Philipsen: 'De afgelopen tien jaar overziend kun je twee conclusies trekken: allereerst hebben we in deze wijk geen waterprobleem gehad. En ten tweede zijn er ook in de aangrenzende wijk geen problemen gemeld. Je kunt daaruit afleiden dat SouterRain® goed werk heeft geleverd. Ik moet er wel bij zeggen dat wij zelf noch BAM actief van nabij hebben gemonitord hoe het systeem zich gedroeg. Maar tegelijk kun je zeggen dat het allemaal al tien jaar onderhoudsvrij werkt. We hebben wel een keer een probleem gehad toen de aanleg van glasvezel dwars door het systeem ging; toen is er schade geweest. Evenals de keer dat werk werd uitgevoerd aan de watervoorziening. Het systeem is dus niet onverwoestbaar, het kan stuk. Maar SouterRain® zelf werkt al tien jaar goed als hemelwaterberging en -afvoer.'

De oplossing die het SouterRain®-systeem biedt, leidt niet alleen tot minder wateroverlast en/of -schade, maar maakt het ook mogelijk om nieuwbouwgrond optimaal te benutten, ook wanneer er bijvoorbeeld sprake is van hoog grondwaterpeil. 'Zonder een aanpassing als deze zou je in dit plan hooguit de helft van het huidige aantal woningen hebben kunnen bouwen, dus vijftig procent minder rendement', zegt Van Rijn. 'En de oplossing van een robuust systeem zonder speciale maatregelen bij bouw of aanleg is zeker ook een voordeel.'

BAM voorloper

BAM was ruim tien jaar geleden met SouterRain® een duidelijke voorloper. Ook de gemeente Dongen nam het voortouw door de kennis van de aannemer te gebruiken om tot een goede oplossing te komen. Samen trokken zij op in een bouwteam-achtige samenwerking. Inmiddels zijn er in de markt soortgelijke systemen ontwikkeld, die ook inspelen op de huidige klimatologische redenen van eigentijdse waterbergingssystemen. 'Dat was destijds een vooruitziende blik', aldus Van Rijn. 'Een ontwikkeling die alleen maar aan belang heeft gewonnen. Het gaat nu ook om de meest duurzame oplossing tegen de beste prijs. Als BAM op dat punt net zo vernieuwend en vooruitstrevend kan zijn, lijkt me dat een sterk aanbod.'